Algemeen
From AmersfoortWiki
Contents |
Naam
De stad Amersfoort dankt zijn ontstaan en naam aan een doorwaadbare plaats of voorde in de rivier de Eem (vroeger: Amer). De Eem begint waar de Lunterse Beek (Heiligenbergerbeek) en de Barneveldse Beek (Flierbeek), die water afvoerden uit de Gelderse Vallei, bij elkaar kwamen in een laagte tussen de Amersfoortse Berg en het hoger gelegen gebied ten noorden van Amersfoort (Hoogland). Bij die doorwaadbare plaats werd de Eem gekruist door handelsroutes die van Utrecht naar het oosten en noorden liepen.
De Amersfoortse KeiDe Amersfoortse Kei heeft de stad en haar inwoners de bijnamen 'Keistad' en 'Keientrekkers' gegeven. Het verhaal over hoe deze kei in Amersfoort terecht is gekomen gaat als volgt: in 1661 sloot de dichter en jonkheer Everard Meyster een weddenschap af dat hij de Amersfoorters zo ver zou kunnen krijgen om een grote kei vanaf de Utrechtse Heuvelrug naar de stad te slepen. Meyster wist de Amersfoorters te overtuigen en met een slee werd de kei de stad in gesleept, naar de Varkensmarkt. In 1903 werd de kei opgegraven en sinds 1932 bevindt de Amersfoortse kei zich op zijn huidige plek: aan de Stadsring, bij de Arnhemseweg.
Amersfoort komt ook voor in de geschiedenis van New York. De Nederlanders stichtten bij Nieuw Amsterdam op Long Island het dorpje 'Nieuw Amersfoort' vlakbij Breukelen (Brooklyn), Heemstede (Hempstead), Haarlem (Harlem) en Vlissingen (Flushing). Deze naam Amersfoort is later veranderd in 'Flatlands'. Het 'Amersfort Park' in Flatlands heeft zijn naam behouden.
Voor de leukstegroepsuitjes in Amersfoort kijk je hier!
Geschiedenis
De eerste vermelding van Amersfoort dateert uit 1028. Er moet toen sprake geweest zijn van een boerennederzetting. De strategische ligging was voor de bisschop van Utrecht aanleiding om er één van zijn hoven te bouwen, om van hieruit de Gelderse Vallei te ontginnen. Waarschijnlijk werd dit bisschoppelijk hof in de eerste helft van de twaalfde eeuw gesticht op de plaats waar thans de Sint-Joriskerk staat. Handel en nijverheid leefden op.
Stadsrechten
De nederzetting kreeg in 1259 stadsrechten van de Utrechtse bisschop Hendrik van Vianden. In de akte, waarin aan Amersfoort stadsrechten werd verleend werd het stadje omschreven als een oppidum, dat wil zeggen dat de stad versterkt was, waarschijnlijk door een aarden wal, wellicht met poorten. Tegen het einde van de dertiende eeuw werd de eerste stenen muur gebouwd, met een lengte van 1550 meter, en omgeven door een gracht. Op de plattegrond van het centrum van Amersfoort is deze eerste stadsmuur nog goed terug te vinden.
In 1340 was er een grote stadsbrand, waarbij ongeveer de helft van de gebouwen werd vernietigd of beschadigd. Omstreeks 1380 werd begonnen met de bouw van een nieuwe muur (gereed rond 1450) met de totale lengte van 2850 meter, die het oppervlak van de ommuurde stad verdrievoudigde. In deze muur werd een aantal poorten gebouwd die tot op de dag van vandaag te bewonderen zijn, zoals de Koppelpoort en de Monnikendam. Van de eerste muur is weinig bewaard gebleven, slechts de sterk gerestaureerde Kamperbinnenpoort resteert. Niettemin is het verloop van de eerste muur nog intact; de Muurhuizen volgen het tracé van de muur en maken
Muurhuizen
Het gebied binnen de muren blijkt al snel te klein. In de 14e eeuw is de welvaart zo hoog, dat het inwonertal fors toeneemt. Een tweede muur wordt gebouwd. Op de fundamenten van de oude muur komen huizen. Deze zogeheten Muurhuizen staan nog altijd in de binnenstad
Oorlogsgeweld in de 16de eeuw
De stad had in de zestiende eeuw veel te lijden van oorlogshandelingen. Het werd in 1572 bezet door de Staatsen en in 1573 door de Spanjaarden. In 1579 werd Amersfoort heroverd door Jan VI van Nassau-Dillenburg, waarop in 1579 gedwongen aansluiting bij de Unie van Utrecht plaatsvond.
In 1629 werd Amersfoort door Hendrik van den Bergh veroverd. Hendrik van den Bergh moest eigenlijk de aanval van Frederik Hendrik van Oranje op 's-Hertogenbosch beantwoorden, maar het lukte door onder andere de circumvallatielinie rond 's-Hertogenboch niet om door de verdediging van Frederik Hendrik te komen.
Gedurende de 16e eeuw ging het economisch slechter. De inwoneraanwas stagneerde en in het begin van de negentiende eeuw telde Amersfoort nog maar 8.000 mensen. Rond 1850 braken de inwoners grote delen van de wallen en poorten af. Dat bood de armen werk en de stenen waren nuttig voor straten, pleinen en wegen. Ingrijpen van koning Willem II voorkwam sloop van de Koppelpoort, Monnikendam, Kamperbinnenpoort en een restant van de stadsmuur.
Economische terugval
In de 16e eeuw gaat het op economisch gebied veel minder. De groei van het aantal inwoners stagneert en in het begin van de negentiende eeuw wonen er in Amersfoort nog maar zo’n 8.000 mensen. Halverwege de 19e eeuw breken de inwoners grote delen van de muren en poorten af. Zo worden arme mensen van werk voorzien en worden van de stenen straten, pleinen en wegen verhard. Een verbod van koning Willem II voorkomt dat de Koppelpoort, Monnikendam, Kamperbinnenpoort en een restant van de stadsmuur verdwijnen.
19e eeuw
In het begin van de 18de eeuw werd de stad een centrum van de oud-katholieke Kerk, door de vestiging van de refractarische priesters van de zogenaamde Oud-bisschoppelijke Clerezij. De stad behield daarna een overwegend niet-katholieke signatuur, mede door de vestiging van vele beroepsmilitairen na 1870.
De komst van de spoorwegen in 1863 deed de stad uit haar 19e eeuwse slaap ontwaken. Amersfoort werd een belangrijk knooppunt en is dat tot op heden gebleven. Rond 1870 werd Amersfoort door de regering verkozen voor de uitbreiding van het leger, mede vanwege de centrale ligging aan spoorwegen en nabij de Hollandse Waterlinie en heideterreinen, die als oefenterrein konden dienen (Vlasakkers, Leusderheide).
Groeistad
Aansluiting bij het spoorwegennet en de bouw van twee kazernecomplexen in de tweede helft van de 19e eeuw trekken veel nieuwe inwoners en industrieën aan. De werkgelegenheid in fabrieken en de bouw neemt toe. Door het grote woningtekort na de Tweede Wereldoorlog worden veel nieuwe wijken gebouwd. In 1980 krijgt Amersfoort van het Rijk de status groeistad. Taakstelling is onder meer 15.000 nieuwe woningen te realiseren. De architectuurwijk Kattenbroek en wijk Nieuwland zijn daarvan het resultaat.
In mei 1940, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog moesten alle 43.000 bewoners worden geëvacueerd vanwege de verwachte gevechten rond Amersfoort, toen de grootste garnizoensstad van Nederland. Na vier dagen konden zij terugkeren. De Duitsers richten bij Amersfoort het Kamp Amersfoort in, een concentratiekamp. De Joodse gemeenschap van ruim 632 mensen werd gedecimeerd, 353 mensen kwamen om, de meesten in Auschwitz of Sobibór.
Tot ongeveer 1970 was er sprake van geringe ontwikkeling, die zelfs door de buitengebruikstelling van de meeste kazernes dreigde om te slaan in achteruitgang. Aan het eind van de 20e eeuw kreeg de stad een grote impuls door de Groeistad-status, die inmiddels heeft geleid tot de bouw van grote nieuwe wijken (waaronder Vinex), waarvan Kattenbroek door zijn bijzondere architectuur landelijke bekendheid heeft verworven. Ook nieuwe bedrijven vestigden zich in Amersfoort. Er kwam na veel politieke onrust een nieuw stationsgebouw, terwijl de stationsbuurt opnieuw werd ingericht, onder meer met middelgrote kantoren. Na ongeveer 1970 nam de militaire aanwezigheid drastisch af, en bleef slechts de Bernhardkazerne open.
Geografie
Amersfoort ligt op een vlakke plaats in de vallei van de Eem aan de rand van afzetting uit de IJstijd. Ontstaan in de Middeleeuwen, heeft de plaats een middeleeuwse kern met grachten en wallen. De grachten werden behouden, maar de wallen werd voor een groot deel in de 19de eeuw afgebroken. De stad bezit daardoor twee singels (rondwegen).
Vanaf 1870 breidde de stad zich sterk uit door de komst van de spoorwegen en een aantal kazernes. Rond 1975 kreeg de stad groeistadstatus, mede waardoor enkele omliggende gemeenten geheel of gedeeltelijk werden geannexeerd. Dit waren:
Hoogland (geheel) (1974)
Leusden (deels) en Stoutenburg Noord (1998)
Nijkerk (deels) Laakzone, incl. 't-Hammetje (1998)
Hoevelaken (deels) (in 1998 het buurtschap Vinkenhoef)
Bunschoten (deels) (1998)
Er kwamen grote nieuwe woonwijken, zoals (zie ook opsomming verderop in dit artikel) Vathorst en Schothorst, beiden met een eigen station. Deze versterkten in niet geringe mate de centrumfunctie van de oude stad, waar tegenwoordig veel winkels en horeca zijn. Er kwamen ook aanzienlijke bedrijfs- en kantorenterreinen (zie opsomming onder Economie). De aanleg van de A28 (Utrecht-Zwolle) oostelijk van Amersfoort betekende een verdere impuls voor de groei. Waar de A28 de A1 snijdt, ontstond het knooppunt Hoevelaken. Amersfoort heeft de grenzen van zijn uitbreidingsmogelijkheden bijna bereikt.
Amersfoort vormt het regiocentrum voor Bunschoten, Spakenburg, Hoevelaken, Leusden, Soest en Baarn.
Verkeer
Spoorwegen
Amersfoort is een belangrijk spoorwegknooppunt, door de centrale ligging en door de kruising van de lijnen Amersfoort-Deventer en Zwolle-Utrecht. Er was oorspronkelijk ook een werkplaats Amersfoort, maar die is in het verleden gesloten. Het spoorwegemplacement ter plaatse is nog altijd een van de grootste in Nederland. Nabij het station ligt het redelijk nieuwe opstelterrein voor reizigerstreinen Bokkeduinen voor passagierstreinen. De oude opstelsporen worden gebruikt voor goederenvervoer, zodat de beide vervoersstromen gescheiden kunnen blijven.
In de jaren 1992-1997 werden het reizigersstation en het stationsplein van Amersfoort geheel verbouwd. In het kader van het Rail 21-plan werden onder andere een nieuw stationsgebouw gebouwd en een derde eilandperron aangelegd bij Station Amersfoort en werd het aantal sporen op twee lijnen vergroot. Ook kwam er een fly-over ('vrije kruising') bij Amersfoort Aansluiting, ten oosten van het station, waar de sporen richting Zwolle en richting Deventer splitsen. Een eventuele fly-over aan de westzijde van het station wordt nog overwogen door de Minister van Verkeer en Waterstaat.
Naast station Amersfoort telt de stad nog twee stations: Amersfoort Vathorst en Amersfoort Schothorst. Station Vathorst werd op 27 mei 2006 geopend voor de nieuwe wijk Vathorst. Beide stations worden door stoptreinen bediend; op station Schothorst eindigt bovendien een halfuurlijkse intercity uit Rotterdam.
Weg- en waterverbindingen
Amersfoort heeft sinds eind jaren zestig een ringweg. Er zijn goede aansluitingen met de nabije A1 (Hilversum, Amsterdam, Enschedé) en A28 (Utrecht, Zwolle). Op het knooppunt Hoevelaken, dat ten noordoosten van de stad ligt, komen deze autowegen bij elkaar. Er is een binnenhaven die via de Eem toegang geeft tot het Eemmeer. Busdiensten worden verzorgd door Connexxion.
Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel Amersfoort; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.
